Alles heeft prioriteit. Wie kiest wat stopt?
Strategie uitvoeren vraagt keuzes over mensen, middelen en wat moet wijken.
Groei staat op de agenda. De dienstverlening moet beter. De bedrijfsvoering moet eenvoudiger. Voor ieder voorstel ligt een overtuigend verhaal: een duidelijke aanleiding, verwachte voordelen en een verantwoordelijke manager.
Toch kan de gezamenlijke opdracht groter zijn dan de organisatie kan dragen. Dezelfde ervaren medewerkers komen terug in meerdere plannen. Dezelfde managers moeten besluiten voorbereiden en veranderingen begeleiden. Ondertussen blijven klanten, bestaande afspraken en dagelijkse werkzaamheden aandacht vragen.
Daar begint voor mij een wezenlijke bedrijfskundige vraag: wat geven we daadwerkelijk voorrang als niet alles tegelijk kan?
Afzonderlijk onderbouwd, gezamenlijk niet passend
Neem een fictieve dienstverlenende organisatie. Voor een gedeeld specialistenteam zijn in een bepaalde periode 100 eenheden inzetbare capaciteit beschikbaar. Daarvan zijn er 80 nodig voor de bedrijfsvoering en bestaande verplichtingen. Er resteren 20 voor verandering. Bij het bepalen van de inzetbare capaciteit moet ook rekening worden gehouden met onzekerheid en onvoorziene werkzaamheden.
Drie voorstellen vragen achtereenvolgens 18, 16 en 14 eenheden van datzelfde team, in diezelfde periode. Samen 48.
Ieder voorstel past afzonderlijk binnen de resterende ruimte. Gezamenlijk vragen de plannen 28 eenheden meer dan beschikbaar zijn.
De cijfers zijn een rekenillustratie. Ze zijn geen benchmark en zeggen niets over een opdrachtgever. Het punt is dat de onderbouwing van ieder afzonderlijk plan nog geen oordeel oplevert over de gezamenlijke uitvoerbaarheid.
Wat je van plan bent, is nog niet wat er gebeurt
Mintzberg en Waters (1985) maken onderscheid tussen beoogde en gerealiseerde strategie. De beoogde strategie is wat een organisatie van plan is. De gerealiseerde strategie is het patroon in wat zij werkelijk doet. Wat beoogd was en ook gebeurt, noemen zij weloverwogen strategie. Opkomende strategie is een consistent handelingspatroon dat ontstaat zonder vooraf zo te zijn bedoeld. Niet iedere onvoorziene klus is daarmee strategie. En een deel van de plannen wordt niet gerealiseerd.
Mijn toepassing op het fictieve voorbeeld: de drie plannen zijn de beoogde strategie, samen 48 eenheden. Als niemand kiest, verdwijnt de schaarste niet. De 20 beschikbare eenheden gaan dan naar wat in de praktijk het hardst trekt. Er ontstaat een patroon, maar niemand heeft het afgewogen. Wat overblijft, valt af zonder dat daarover is besloten.
Opkomende strategie is niet vanzelf verkeerd; leren onderweg kan juist waardevol zijn. Het risico in dit voorbeeld is een verdeling die niemand heeft gekozen. Een expliciete toedeling maakt van de schaarste een bewuste keuze.
Een begroting is nog geen beschikbare organisatie
Budget is één onderdeel van de afweging. De organisatie moet ook beschikken over de juiste kennis, besluitvaardigheid en begeleiding. Geld voor een initiatief betekent niet vanzelf dat ervaren medewerkers of managers op het benodigde moment beschikbaar zijn.
Ook het totaal aan uren geeft niet het volledige beeld. Misschien is vooral de inzet van één teamleider of een kleine groep specialisten bepalend. Wie alleen op organisatieniveau optelt, kan dat knelpunt missen.
Daarom hoort bij een voorstel ook een beeld van het beslag op de organisatie: welke mensen zijn wanneer nodig, welke besluiten vragen aandacht en welk bestaand werk komt daardoor onder druk?
Prioriteren vraagt om vergelijking
Een initiatief kan waardevol zijn en toch niet als eerste aan de beurt komen. Het gaat om de bijdrage aan de doelen van de organisatie, de urgentie, de uitvoerbaarheid en de gevolgen van andere keuzes.
Ik zou de voorstellen langs vier vragen leggen:
- Welke bijdrage levert dit aan onze doelen?
- Welke schaarse capaciteit vraagt het?
- Wat verdringt het, en wat zijn daarvan de gevolgen?
- Kan het kleiner, later of met extra capaciteit?
Deze afweging sluit aan op het perspectief Draagkracht in Koersruimte: wat kan de organisatie waarmaken én volhouden?
Dat vraagt meer dan drie afzonderlijke businesscases goedkeuren. De voorstellen moeten ook in samenhang worden beoordeeld. Wat kunnen we daadwerkelijk tegelijk uitvoeren, en welke combinatie verdient voorrang?
Daarbij is bestaand werk geen onaantastbaar gegeven. Gewoontes, interne rapportages en activiteiten waarvan de bijdrage niet meer duidelijk is, verdienen eveneens een afweging. Verplichtingen en noodzakelijke continuïteit stellen wel grenzen aan wat verantwoord kan wijken.
Wat voorrang krijgt, moet ruimte krijgen
Een concreet besluit maakt zichtbaar wat de organisatie gaat doen en wat daarvan de consequenties zijn.
In het fictieve voorbeeld zou één initiatief 18 eenheden uitvoeringscapaciteit kunnen krijgen, terwijl 2 eenheden naar een beperkte verkenning van een tweede voorstel gaan. Het derde wordt uitgesteld tot een afgesproken heroverwegingsmoment. Zo wordt het niet uitvoeren van het derde plan een bewuste keuze, in plaats van iets wat ongemerkt gebeurt.
Dat is één mogelijke verdeling, geen optimale oplossing die uit de getallen volgt. Daarvoor moeten ook opbrengsten, urgentie, verplichtingen en afhankelijkheden bekend zijn. De verkenning van 2 eenheden is bovendien een kleinere opdracht dan het oorspronkelijke voorstel.
Andere besluiten zijn ook mogelijk: werk vereenvoudigen, anders organiseren, tijdelijk capaciteit toevoegen of het tempo van de ambities aanpassen. Iedere keuze heeft gevolgen voor kosten, opbrengsten en risico’s. Ook uitstel kan duur zijn. Beëindigen kan afbouwkosten of verlies van kennis veroorzaken.
Een prioriteit wordt concreet wanneer duidelijk is wat zij krijgt en wat ervoor wijkt.
Maak heroverweging onderdeel van het besluit
Een keuze die vandaag verstandig is, kan later moeten veranderen. Een verplichting wordt urgenter, een veronderstelde opbrengst valt tegen of cruciale capaciteit blijkt niet beschikbaar.
Leg daarom naast de toedeling ook vast wie mag herprioriteren en welke veranderingen een nieuw besluit vragen. Alleen een nieuwe einddatum afspreken, zonder de gezamenlijke belasting opnieuw te bekijken, laat de oorspronkelijke spanning bestaan.
Zo zie ik de rolverdeling: het bestuur maakt de afweging voor de organisatie als geheel en verdeelt de middelen. Managers maken het capaciteitsbeslag en de gevolgen zichtbaar en voeren binnen de gemaakte afspraken uit. De interne toezichthouder, zoals een raad van toezicht of raad van commissarissen, bevraagt de onderbouwing en uitvoerbaarheid. De precieze inrichting verschilt per organisatie.
Drie vragen helpen dat gesprek:
- Welke doelen krijgen bij schaarste daadwerkelijk voorrang?
- Welk werk wijkt, en welke gevolgen accepteren we?
- Wie mag herprioriteren, en wanneer is een nieuw besluit nodig?
Van ambitie naar een uitvoerbare opdracht
Een strategie kan richting geven aan groei, kwaliteit en doelmatigheid. De verdeling van mensen en middelen bepaalt hoeveel daarvan tegelijkertijd mogelijk wordt.
Een nieuwe prioriteit zonder herverdeling van capaciteit is een extra opdracht.
Wie een ambitie vaststelt, moet daarom ook besluiten hoeveel ruimte zij krijgt, wat moet wijken en wanneer opnieuw wordt gekozen.
Dit artikel is een eigen bedrijfskundige beschouwing. Het voorbeeld en de cijfers zijn fictief en beschrijven geen opdrachtgever of werkelijk resultaat.
- Mintzberg, H., & Waters, J. A. (1985). Of strategies, deliberate and emergent. Strategic Management Journal, 6(3), 257–272. https://doi.org/10.1002/smj.4250060306 (opent in nieuw tabblad)
Laatst inhoudelijk gecontroleerd op 16 oktober 2026.
Verder lezen
Meer over strategie en organisatie
Je neemt het besluit. Maar wie bepaalt je keuzeruimte?
Waarom een goed voorstel nog geen goede afweging is, en wat je als bestuurder vóór de voorbereiding kunt vragen.
LeesDe doelen zijn helder. Maar wat is de strategie?
Een groeidoel zegt nog niet welk probleem je oplost.
LeesDe strategie verandert. Verandert de organisatie mee?
Een toepassing van Galbraiths Star Model op een fictieve dienstverlener.
LeesAlle 4 inzichten over strategie en organisatieHoe wij adviseren over strategie en organisatie
Praktisch hulpmiddel voor bestuur en directie
De afwegingsnotitie
Voor een besluit dat de koers lang vastlegt, grote afhankelijkheden schept of moeilijk terug te draaien is. U loopt het voorstel langs zeven vragen uit Koersruimte, ons denkkader voor strategische keuzes, en ziet direct welke keuzes al zijn gemaakt, wat nog niet is onderzocht en welke vragen het bestuur moet stellen.
Online invullen, verslag als pdf. Wat u invult, blijft in uw eigen browser.
Contact
Speelt dit vraagstuk in uw organisatie?
Plan een inhoudelijk kennismakingsgesprek.
Plan een kennismaking


